Een veelstemmig liefdeslied

Nadat we vorig jaar als redactie het idee kregen om dzogchen te kiezen als thema voor dit novembernummer is het leven verder gegaan, zoals het altijd doet. We kozen een dzogchen-expert die zou kunnen helpen dit nummer vorm te geven en benaderden Robert Hartzema vanuit het idee dat hij dzogchen vrij puur weergeeft. Robert reageerde verheugd op onze uitnodiging maar antwoordde meteen dat hij hier fysiek niet meer toe in staat was omdat hij te ziek was. Hij zei ook dat zijn vrouw Marjan Möller er evenveel vanaf wist als hij. Daarop stuurde ik Marjan een mail en we maakten kennis in een videogesprek. Het leuke was dat we onverwacht zo’n klik hadden dat er een spontane vriendschap ontstond.

Naast de vele zaken die we over en weer uitwisselden in ons beider passie voor het Essentiële begonnen we ook dit nummer op de rails te zetten: hoe dzogchen het beste gepresenteerd zou kunnen worden en wie we zouden uitnodigen om een artikel te schrijven. Inmiddels meldden zich ook enkele auteurs die graag een bijdrage wilden leveren: dzogchen bleek velen na aan het hart te liggen.

Al kon Robert niet meer schrijven, hij bleek nog wel de schilderskwast te kunnen hanteren en bood zijn schilderingen aan. Het uitgangspunt dat hij voor deze creatieve expressie hanteerde was dat het onvooropgezet en spontaan in het moment ontstaan moest zijn. Een paar resultaten vindt u op de volgende bladzijden terug.

In de lente hoorde ik van Marjan dat Roberts krachten langzaam verder aan het afnemen waren. Ik bezocht hen beiden thuis, waar Robert me vrolijk een eersteklas cappuccino bereidde ondanks zijn fysieke beperkingen. Begin zomer kreeg ik toch vrij plotseling het bericht dat hij was overleden. De begrafenis werd in besloten kring gehouden. Het was een eenvoudige en mooie ceremonie: zijn lichaam was in een doek gewikkeld en werd door familie en een paar studenten ten ruste gelegd, op een anonieme plek diep in de grond tussen een paar bomen op een natuurbegraafplaats. De cirkel van een leven was rond.

Misschien denk je: wat een persoonlijk verhaal om dzogchen in te leiden in dit tijdschrift over non-dualiteit. Past dat wel? Ja, juist wel. Want in dzogchen heeft ook de fenomenale (en menselijke) wereld een plaats, naast de leegte waarin deze verschijnt. In de naadloze eenheid van alles en niets, van nirvana en samsara, van het lichaam en het Lichaamloze, zijn het lichaam en de menselijke beleving ook een ingang naar de Openheid… de onbeperkte Openheid waarin uiteindelijk woorden en concepten verdwijnen en alleen het directe waarnemen overblijft. Alles is een ingang; misschien juist daarom dat sommige dzogchen-teksten mij zo verstillen.

De onovertroffen veertiende-eeuwse meester Longchenpa geeft dit kristalhelder weer:

“Het is niet van belang of de aard van Zijn wel of niet spontane aanwezigheid is.

Het is niet van belang of je wel of niet gebonden bent aan de dualistische perceptie van bevestiging en ontkenning.

Het is niet van belang of je wel of niet tot de verlichte feitelijkheid van de ware aard van verschijnselen bent gekomen.

Het is niet van belang of je wel of niet in de voetsporen van de oude meesters treedt.”

“Samsara en nirvana zijn beide bewustzijn, bewustzijn is onbelemmerd, en deze onbelemmerde kwaliteit is naakt. Wat overblijft is bewustzijn dat van nature onbeperkte openheid is, ongebonden en naadloos.” (vrije vertaling uit A Treasure Trove of Scriptual Transmission)

Dat ik niet de enige ben die aan de directe en complete boodschap van dzogchen haar hart verloren heeft blijkt uit de volgende artikelen. Leest u verder in dit veelstemmige liefdeslied aan dzogchen.